CRNOGORSKA ISELJAVANJA I VEZA SA MATICOM

Crnogorsko iseljeništvo kroz istoriju

Crnogorsko iseljeništvo kroz istoriju prošlo je kroz nekolika državna i teritorijalna kruga: dukljansko–zetski period i teritorijalni okvir srednjovjekovne države, crnogorski period – od posljednjih Crnojevića, pada pod tursku vlast, upravu vladika iz raznih plemena, zatim razdoblja obnove i utemeljenja organa centralne vlasti i teritorijalnog proširenja države od rukovodstva vladika i gospodara iz vladalačke kuće Petrović – Njegoš, zatim, Crnu Goru u okviru tri Jugoslavije, u državnoj zajednici sa Srbijom i, konačno, njeno ponovno vaskrsnuće kao samostalne, nezavisne, suverene i međunarodno priznate države, koja se nalazi na pragu ulaska u Evropsku uniju.

U teritorijalnom pogledu kao emigraciona osnova uzima se, uglavnom, prostor današnje Crne Gore, bez obzira što su neki njeni djelovi neko vrijeme ili zadugo bili pod tuđinskom vlašću, u sastavu nekoliko država (Otomanskog carstva, Mletačke republike, Francuske, Austrije, Italije…).

Teritorija savremene Crne Gore, njen državni i nacionalni okvir trebalo bi da budu prirodno polazište u obradi ove teme. Iseljeništvo i iseljeničko nasljeđe sa toga prostora, u rasponu od nekoliko stoljeća, objedinjeno je, zapravo, imenom Crne Gore, istorijskom sudbinom njenih etničkih entiteta i, nadasve, današnjim crnogorskim državnim i teritorijalnim okvirom koji se, razumije se, mijenjao kroz istoriju, što su uslovljavale određene okolnosti, kao i njen državni status.

Crna Gora je za svoje iseljenike postojbina, đedovina, stari kraj, domovina, zavičaj, kolijevka, matica. Za njeno iseljeništvo ona je bila i ostajala rodna gruda, zemlja predaka, matična zemlja, posljednja odstupnica. Vremenom, iseljenici i iseljeništvo iz Crne Gore oblikovali su crnogorsku dijasporu.

Najveći dio iseljeništva iz Crne Gore postepeno je asimilovan u druge entitete i druge državne korpuse, ali je dio sačuvao ne samo predanje o svome porijeklu nego, u velikoj mjeri, i narodnu i nacionalnu svijest, običaje, jezik i druga obilježja. Tako je kroz istoriju nastajala i nestajala, ali i opstajala, crnogorska dijaspora, rasijana i po najbližem okruženju i po svijetu. Danas ona predstavlja brojnu populaciju, koja po svojoj starosti, koju određuje vrijeme iseljenja iz matične zemlje, ima nekoliko slojeva, zavisno od stepena sačuvanosti svoga nacionalnog identiteta.

Sudbina iseljeništva iz Crne Gore može se dosta pouzdano pratiti i izučavati, parcijalno i u cjelini, uprkos malom broju istorijskih izvora i nedostupnosti relevantne arhivske građe.

Sve do sada, uprkos nekolikim pokušajima, crnogorsko iseljeništvo nije obuhvaćeno u cjelini, niti je naučno, monografski solidno, obrađeno. Postoji potreba, ali i naučna obaveza, da se problemi iseljavanja i iseljeništva iz Crne Gore izuče i obrade cjelovito, naučno, analitičko – sintetički. Neophodna je monografska obrada ove teme u formi hronike ili istorije. Bez takve obrade svaka istorija Crne Gore i svaka istorija crnogorskog naroda biće nekompletna.

Treba stvoriti jasnu i cjelovitu predstavu o teškoćama kroz koje su prolazili naši iseljenici, obični ljudi kao i oni koji su stekli bogatstvo i ugled. Vrijeme je da se i u matici i u dijaspori, pogotovo kada je Crna Gora postala nezavisna i međunarodno priznata država, zna za one naše iseljenike koji su se afirmisali u drugim sredinama, bez obzira na stepen sačuvanosti izvornog identiteta i nacionalne svijesti. Jer ako ti naši bastaduri znače nešto u zemlji iseljenja, prirodno je da se o njima zna i u matici. Izučavanje crnogorske dijaspore, potrebno je radi čvršćeg i osmišljenijeg povezivanja s maticom, i obrnuto.

Povezivanje dijaspore i matice je od obostranog interesa, opštecrnogorskog i opštekulturnog značaja. Savremena istorija Crne Gore ne može biti ni potpuna ni istinita bez istorije svoga iseljeništva, bez poznavanja savremene dijaspore.

Pojam crnogorske dijaspore[1] je vrlo složen i delikatan i ima nekoliko dimenzija.

U najširem smislu, pod crnogorskom dijasporom se podrazumijeva ukupno iseljeništvo sa prostora današnje Crne Gore, kako na jugoslovenskom prostoru tako i u evropskim i vanevropskim zemljama. Dijaspora obuhvata sve iseljenike, cjelokupno iseljeništvo iz Crne Gore, koje je heterogeno po nacionalnom sastavu i vjerskom i kulturnom identitetu.

Dijaspora obuhvata sve iseljene Crnogorce, Srbe, Hrvate, Bošnjake, Muslimane, Albance i neke druge, manje entitete (u prošlosti Mataruge, Kriče, Bukumire, Vlahe, Romane (Italijane), Romeje (Grke), a danas Rome (Cigane), i druge.

Svima njima je današnji prostor Crne Gore kolijevka i postojbina. Pojam dijaspore ima dugu istoriju, različite periode i faze, ali i tzv. „crne rupe“ koje su nastajale ili masovnim napuštanjem nekog kraja, ili totalnim iseljenjem (napr. Kriči).[2] Takođe, „crne rupe“ se mogu konstatovati i u kraju ili zemlji iseljenja, u kojima se nekoj iseljeničkoj populaciji gubi svaki trag.

Crnogorska dijaspora, shvaćena u najširem smislu, može se pratiti kroz istoriju i ima svoju genezu. Po kriterijumu starosti iseljeništva ona ima više slojeva, starijih i novijih.

Istoriografija, i pored nespornih rezultata u izučavanju ove teme, nije uspijevala da prati sve talase iseljavanja sa crnogorskih prostora, a kamoli pojedinačna ili ona manja iseljenja koja su bila stalna u prošlosti Crne Gore.

Opseg i sadržaj pojma crnogorske dijaspore se znatno mijenjao i u ranijem i u skorašnjem vremenu. U tom pogledu posebno je karakteristična posljednja decenija XX i prva polovina XXI vijeka. One su donijele značajne interaktivne promjene i u samom terminu i u praksi.

U okviru terminološke problematike i relativnosti značenja nameću se neka delikatna pitanja u vezi sa crnogorskom dijasporom, nekim iseljeničkim pojavama, segmentima ili neočekivanim promjenama.

U užem smislu, pod crnogorskom dijasporom podrazumijeva se zagraničeno stanje crnogorskog naroda kroz istoriju, odnosno djelovi crnogorskog etnosa, veći ili manji, koji su odvojeni od Crne Gore, odnosno njene teritorije.

U nauci je poznato da je crnogorski narod u svojoj državnoj i etničkoj genezi prošao kroz nekolika državna, civilizacijska i kulturna kruga. Crnogorski nacion se vjekovima iseljavao i rasipao po tuđim teritorijama i državama drugih naroda, prije svega na prostorima Balkana, evropskim zemljama i po drugim kontinentima, naročito američkom i australijskom.

U vezi sa pojmom iseljavanja, iseljenika i iseljeništva iz Crne Gore, riječju dijaspore, Crnogoraca i drugih etničkih entiteta, postoji još i niz drugih pitanja i problema, od kojih treba posebno izdvojiti uzroke i posljedice iseljavanja.

Nauka se do sada bavila uglavnom ispitivanjem uzroka ali ne osobito i posljedica iseljavanja koje su za Crnu Gori bile, a jesu i danas, izuzetno važne i delikatne. One su imale i pozitivan i negativan karakter ali i efekat. Takođe, često su postajale uzrok za nove posljedice, i te kako djelotvorne za Crnu Gori, utičući na nju, njen položaj i sudbinu.

Dešavalo se i da se neki uzroci zamijene posljedicama što je u promišljanju dovodilo do zbrke i krivog tumačenja, do lažne slike o crnogorskoj dijaspori, što je pogodovalo osporavanju, gubljenju nacionalnog identiteta i atrofiji nacionalne crnogorske svijesti.

Među negativnim posljedicama najizrazitija je asimilacija crnogorskog naroda, ali i drugih etničkih entiteta iz Crne Gore u druge državne i etničke korpuse.

U vezi sa ovom zaista velikom temom iseljavanja iz Crne Gore i iseljeništva u dijaspori, postoji znatan broj i drugih pitanja i problema u tumačenju, pristupu i naučnom sagledavanju. Nauka se nije podrobnije bavila položajem, životom i drugim značajnim činjenicama u vezi sa iseljenicima iz Crne Gore. Ona ih, uglavnom, prati do doseljenja na prostor koji naseljavaju i nastoji da objasni odnos zemlje useljenja prema njima prilikom doseljavanja, zakonsku regulativu i mjere koje preduzima prema useljenicima, prilike u odnosnoj državi i društvu prilikom doseljenja, način prihvata, smještaj i nacionalne interese domaćina u vezi sa tim. Ali, što se dalje zbivalo sa iseljenim Crnogorcima, tim pitanjem nauka se, uglavnom, nije bavila. I pored rijetkih pokušaja da se osvijetli život u iseljeništvu u pojedinim zemljama, ukupno stanje našega iseljeništva i sve ono što je u bližoj ili daljoj vezi sa tim, ostalo je, najvećim dijelom, nepoznato i neizučeno.

Takođe, u nekim radovima iseljavanja iz Crne Gore su obrađena u okviru šireg procesa naseljavanja neke teritorije ili države u određenom vremenu, u kome participiraju i iseljenici drugih naroda, znatno brojniji od Crnogoraca. Zato se ne može jasno sagledati (recimo iseljavanje Jugoslovena između dva svjetska rata u zemlje američkog kontinenta) iseljeništvo iz Crne Gore u okviru veće populacione cjeline, koja je u određenom periodu naseljavala neki prostor.

I kada se radi o iseljavanju Jugoslovena u evropske i vanevropske zemlje, ne vide se posebno iseljenici iz Crne Gore, u okviru cjeline koja se tretira u najopštijem značenju.

Uz sve to, u našoj istoriografiji vrlo malo se zna o iseljavanjima manjinskog stanovništva iz Crne Gore (Srba, Hrvata, Bošnjaka, Muslimana i Albanaca) u druge krajeve i države. Ta iseljavanja se pominju u širem kontekstu, osvijetljena su fragmentarno, površno, nedovoljno, o nekim iseljavanjima se zna iz predanja ali ne iz istorije. Osim većih sinteza i manjih tekstova koji tretiraju ovu temu, posebno su dragocjene monografije o pojedinim plemenima, bratstvima i krajevima.[3]

Iseljavanja stanovništva s prostora današnje Crne Gore mogu se pratiti već od prve polovine 16. a pouzdanije od 17. vijeka. Iseljavanja iz Crne Gore, naročito Crnogoraca, u druge krajeve bile su intenzivna u 18. vijeku, a vrlo masovna u 19. i prvoj polovini 20. vijeka, naročito poslije balkanskih, Prvog i Drugog svjetskog rata.

Iako se i za Crnu Gori može reći „da je druge naselila a sebe nije raselila“, ipak se njeno iseljeništvo, rasijano u manjim ili većim grupama, enklavama i kolonijama, u rasponu od nekolika stoljeća, u velikoj mjeri gubilo u novoj sredini. Čak i tamo gdje je bilo brojno, kao u Srbiji, ono nije uspijevalo da sačuva svoju etničku posebnost, nacionalni identitet ili svijest crnogorsku. Osjećanje pripadnosti matičnoj državi i etnosu svodi se na mutni iskaz da su nekome preci „poreklom iz Crne Gore“.

Pošto je, kao što je već rečeno, pitanje crnogorske dijaspore mnogo složenije nego što izgleda, nakon ovladavanja ukupnom problematikom, može se govoriti o različitim oblicima etničke sačuvanosti, nacionalne svijesti i vezanosti za Crnu Goru njenih iseljenika i njihovih potomaka, o palimpsestnim slojevima nacionalnog identiteta, u kojima je, ipak, u nekom obliku prepoznatljiv, iako prekriven i zatrpan, crnogorski kod.

Treba istaći da crnogorski iseljenici, kao pripadnici pravoslavlja i duhovnog stada Crnogorske pravoslavne crkve, koja je vjekovima postojala u rangu mitropolije, nijesu u iseljeništvu mogli formirati svoje posebne crkvene opštine, jer su uvijek potpadali pod jurisdikciju grčke, srpske ili neke druge crkve istočnoga zakona ili su, milom ili silom, prelazili u katoličanstvo, islam ili neku drugu vjeru. Zbog (malo)brojnosti populacije, političkih i drugih prilika u zemlji iseljenja, teško je bilo ostvariti kulturnu i vjersku autonomiju, afirmisati nacionalna obilježja, kulturu, jezik i običaje.

Hazarska sudbina nije samo kob crnogorska nego je udes i drugih, naročito malih, naroda. Za razliku od Jevreja, koji su svoj nacionalni identitet i svijest, iako u rasijanju po cijelom svijetu, uspijevali da čuvaju i sačuvaju preko dva milenijuma – Crnogorcima to, uglavnom, nije polazilo za rukom ni u matici ni u dijaspori.

Odnosi između Crne Gore i njene dijaspore mogu se pratiti na više ravni i sa više aspekata, kroz vrijeme i istoriju.

Iseljavanja pod turskom vlašću, čak i u onom dijelu Crne Gore koji je sve više bivao izvan kontrole osmanske države, teško je pratiti sve do početka 16. vijeka, iako se zna da je takvih seljenja bilo i u 15. vijeku, pa i ranije.

Ne ulazeći suviše u dubinu procesa iseljavanja Crnogoraca niti u širinu njegovih istorijskih sadržaja, želimo da, koliko je to za našu temu neophodno, damo samo neke načelne napomene o uslovima života crnogorskog čovjeka u određenim istorijskim periodima, o uzrocima koji su iseljavanja uslovljavali, i pravcima tih iseljavanja.[4]

U dosadašnjem izučavanju problematike iseljavanja Crnogoraca isticani su kao determinišući faktori: „privredno-geografski uslovi“, „sredstva ishrane i način njihovog pribavljanja“, nepodnošljiv položaj naroda pod turskom vlašću, sve veći porezi, proces islamizacije, nepostojanje jakog državnog centra, a kasnije, sve veća uloga crnogorske države koja je nastojala da, preko organa vlasti, ta iseljavanja kontroliše i usmjerava.

Ipak, osnovni uzrok iseljavanja iz Crne Gore jeste nedostatak minimalnih materijalnih uslova za život. Postupno dolazi i do socijalnog i do ekonomskog raslojavanja u crnogorskom društvu. Glavarski sloj se bogati, veći dio stanovništva pada u siromaštvo, a od sredine 19. vijeka i u sve veće dugove.

Uz to, opšta ugroženost, krvna osveta, epidemije – dovodili su stanovništvo na ivicu opstanka. I pored toga, priraštaj se stalno povećavao. Teško je bilo prehraniti mnogočlane porodice. Iseljavanja su uspostavljala neku ravnotežu.

Zalihe hrane nijesu bile dovoljne za cijelu godinu. To je primoravalo brojnije porodice da i po nekoliko njihovih članova traži zaradu i odlazi u pečalbu.

Posebno su nerodne godine, i po nekoliko uzastopno, uslovljavale masovne seobe.

Postojali su i drugi uzroci iseljavanja u različitim periodima crnogorske prošlosti.

Na iseljavanje su, takođe, uticali i česti sukobi sa Turcima, kao i ratovanje na strani Mletačke republike, Austrije i Rusije. Turski pohodi su donosili velike razure, pustoš i opštu nesigurnost. U „besudno doba“[5] pa i kasnije, kada su formirani organi zemaljske vlasti, krvna osveta je bila veliko zlo crnogorsko i uzrok za iseljavanje ne samo pojedinaca nego i porodica, pa i cijelih bratstava. Strah od krvne osvete bio je stalno prisutan. Za svako ubistvo je slijedila osveta, često i lančana. Ona je pozobala ne samo pojedince nego i čitava bratstva.

Poslije 1878. godine iseljavalo se iz novooslobođenih krajeva i varoši muslimansko stanovništvo iz političkih i vjerskih razloga.

Strah od kuge i drugih zaraznih bolesti, takođe je dovodilo do iseljavanja. U iseljavanjima su Crnogorci tražili izlaz iz bezizlaza, uslove da pretraju i opstanu. Samo krajnja nužda mogla je Crnogorca da naćera da napušti svoj zavičaj. Iseljavanje je bilo kob naroda koji se u svojoj zemlji borio za goli opstanak. Tek kada nije bilo drugog izbora, iseljavale su se cijele porodice.

Crnogorci su se najradije selili u Srbiju i Rusiju, zatim na mletačku teritoriju, naročito u Istru, u Napuljsku kraljevinu, u krajeve pod austrougarskom vešaću, ali i u Tursku. Išli su i u druge zemlje, zadugo bez ikakvih isprava, sve do 1751. godine kada su izdati prvi crnogorski pasoši.

Iseljavanje je prevashodno usmjeravano u one zemlje od kojih se mogla očekivati pomoć za iseljenike i obezbjeđivanje podnošljivih životnih uslova. U tom kontekstu afirmisale su se i spoljna politika i diplomatija Crne Gore, uz stalno ukrštanje interesa i antagonizama velikih sila. U toj sprezi jačale su državna i nacionalna individualnost crnogorska, ali se javljaju i sindromi njihovog potiranja.

U složenoj i dugoj istoriji crnogorskih iseljavanja, oslanjanje na Venecijansku republiku u 16. i 17. i pojava „ruskog kolosa“ na Balkanu u 18. vijeku bila su sudbonosni za Crnu Goru. Ruska carevina je postala pokrovitelj i zaštitnik Crne Gore, najpouzdaniji saveznik ali i „obećana zemlja“ Crnogoraca. Bilo je masovnijih iseljavanja u Rusiju, ali su Crnogorci tamo, vremenom, nestali. Ruska vlada je zbog svojih političkih interesa na Balkanu nevoljno odobravala ta iseljavanja te su brojni pokušaji propali.

Nakon Drugog srpskog ustanka oslobođena Srbija je, sa mogućnostima koje je pružala za naseljavanje, bila najčešće odredište najsiromašnijih crnogorskih porodica. U njoj su tražile spas i biološki opstanak. Istina, to iseljavanje je zavisilo sve više od političkih odnosa dviju država. Srbija je koristila svoje pravo da usmjerava i raspoređuje doseljeno stanovništvo, u skladu sa svojim državnim i nacionalnim interesima.

S druge strane, u potrazi za zaradom, crnogorski pečalbari su stizali i u druge, mnogo udaljenije krajeve svijeta. Svojevrstan paradoks predstavlja brojna kolonija crnogorskih radnika u Carigradu“ od oko 2000 ljudi[6]. Neobično je da su Crnogorci uhljebljenje nalazili u zemlji sa kojom su vjekovima ratovali[7]. Vitezovi u crnogorskim bojevima, u prijestonom turskom gradu postajali su najamnici.

Iako je stalna, ontološko-opsesivna težnja crnogorskih gospodara bila proširenje državne teritorije, izlazak na more i poboljšanje ekonomskog položaja stanovnika, uslovi života su se u Crnoj Gori sve više pogoršavali. I pored povremene i stalne ruske pomoći, interesovanja Austrije i naklonosti Srbije, položaj siromašnog stanovništva se nije mogao popraviti osim odlaskom sa svoga siromašnog ognjišta. Iseljavanja su veliki hendikep crnogorske istorije.

Iseljavanja su ranije bila uglavnom u Boku, Dalmaciju, Apuliju, Austriju, Srbiju i Rusiju, na tursku teritoriju…

U istoriji crnogorskih iseljavanja, odnosno u nastanku i sudbini crnogorske dijaspore, razlikuje se osam perioda i, u okviru njih, nekoliko faza i pravaca iseljavanja.

Prvi period iseljavanja traje od kraja XV do kraja XVIII vijeka i obuhvata vrijeme u kome još nijesu formirani organi centralne državne vlasti. U tom periodu iseljavanja su determinisana specifičnim uslovima i pravcima koji su Crnogorce zaputili na zaradu u Boku i Carigrad, primorali ih na službu kod mletačkih i austrijskih vlasti. Karakteristična su, takođe, iseljavanja na tursku teritoriju, u Nikšić, Ibarski Kolašin, Hercegovinu i Bosnu. Posebno su zanimljiva naseljavanja na mletačkoj teritoriji: Boki, Dalmaciji i Istri. Važan segment toga perioda jeste iseljavanje Crnogoraca u Napuljsku kraljevinu i u Austriju, i posebno u Srbiju i u Rusiju, za koje su Crnogorci bili naročito zainteresovani.

Drugi period u istoriji crnogorskih iseljavanja omeđen je početkom konstituisanja organa centralne državne vlasti krajem XVIII i proglašenjem Crne Gore za knjaževinu sredinom XIX vijeka. Osim ranijih, taj period karakterišu i posebni uslovi života i uzroci iseljavanja, promjene unutrašnjih i spoljno-političkih okolnosti. U tom razdoblju Crnogorci se sele u više pravaca. Opet ih nalazimo na zaradi u Carigradu, a naseljavanja se nastavljaju prema Nikšiću, Hercegovini i Bosni. Za to vrijeme karakteristična su iseljavanja i u pravcu Kosova i Skadra. Nastavljaju se naseljavanja u Boku, Austriju i, posebno, u Rusiju i Srbiju. Bilo je i pokušaja iseljavanja u Grčku i Apuliju.

Treći period se poklapa sa iseljavanjima iz Crne Gore od proglašenja knjaževine do Berlinskog kongresa 1878. godine. U to vrijeme Crnogorce opet nalazimo na zaradi u Carigradu, na prokopavanju Sueckog kanala, na radovima u Grčkoj, Bugarskoj, Rumuniji i, što je novo u povjesnici crnogorske dijaspore, u Americi. Takođe, u ovom periodu nijesu prestala iseljavanja u Boku, Primorje, Austriju, Italiju, Bosnu, Hercegovinu i Metohiju. Zabilježeni su pokušaji iseljavanja u okolinu Skadra. Ipak, dominantna su iseljavanja u Rusiju i naseljavanje u Srbiji.

Četvrti period čini vrijeme od međunarodnog priznanja Crne Gore 1878. godine, oslobađanja gradova, teritorijalnog proširenja zemlje i izlaska na more, do Prvog svjetskog rata. U istoriji Crne Gore to je vrijeme izuzetnog privrednog, kulturnog, naučnog i svakog drugog napretka i naziva se, ne bez razloga, crnogorskim preporodom.

On je donio brzi razvoj zemlje i napredak u svim sferama društvenog, pravnog, ekonomskog, kulturnog i svakog drugog oblika života. Na žalost, još uvijek nijesu nestali raniji razlozi koji su dovodili do masovnih iseljavanja brojnih crnogorskih porodica. Iako su se promijenile društveno-ekonomske prilike, uslovi života su i dalje bili teški, raslojavanje društva sve vidljivije, masovno siromašenje nepodnošljivije, a gladne godine su i dalje uzimale svoj danak. Pravci iseljavanja su ostali, uglavnom, isti, ali bilo je i novih. Posebno je značajna kolonizacija Metohije nakon Prvog balkanskog rata.

Crnogorci su i dalje, kazano današnjom leksikom, „gastarbajteri“ u Boki i Primorju, Hercegovini i raznim drugim krajevima Austrougarske monarhije, zatim u Grčkoj, Rumuniji, Rusiji, Otomanskoj carevini, na Kritu i drugim evropskim zemljama, ali, sada ih susrijećemo i u Africi, Sjevernoj i Južnoj Americi, Aziji i Australiji.[8] Crnogorske porodice se naseljavaju u Hercegovini, Bosni, Bugarskoj, a naročito u Srbiji. Upravo u ovom periodu odvijala su se najmasovnija iseljavanja u Srbiju, a u isto vrijeme tekao je snažan proces posrbljavanja Crnogoraca. Osim ekonomske, ovo vrijeme je donijelo i crnogorsku političku emigraciju,[9] naročito nakon uvođenja parlamentarizma u Crnoj Gori.[10]

Peti period u iseljavanju Crnogoraca u druge krajeve i zemlje obilježen je Prvim i vremenom do Drugog svjetskog rata. Veliki rat je donio i velike nevolje crnogorskom narodu. Između ostalog, u njemu je prvi put u svojoj dugoj istoriji crnogorska vojska kapitulirala, kralj, vlada i znatan dio crnogorske vojske morali su da napušte zemlju. Uslijedile su masovne internacije u logore.[11] Kraj rata je donio nestanak Crne Gore kao nezavisne države, njeno prisajedinjenje Srbiji i život u državi Srba, Hrvata i Slovenaca, kasnije nazvanoj Kraljevina Jugoslavija, u kojoj nije bilo mjesta ni za državu, ni za narod, ni za ime crnogorsko.[12] U međuratnom periodu Crnogorci su iseljavani u Vojvodinu, Metohiju i u druge krajeve ondašnje države. U potrazi za zaradom i boljim uslovima života odlazili su i u druge zemlje.[13] U to vrijeme bila je brojna i crnogorska politička emigracija.[14]

Drugi svjetski rat je, takođe, donio velike nesreće Crnoj Gori ali i dao priliku da Crna Gora bar, u izvjesnoj mjeri, povrati svoju državnost. Rat je donio i masovne egzoduse stanovništva, logore i zatvore. Kraj rata je doveo do toga da su se djelovi crnogorskog, četničkog i federalističkog pokreta našli u emigraciji.[15] Takođe, nakon sukoba Jugoslavije sa Sovjetskim Savezom 1948. i zemljama u njegovoj političkoj sferi ne mali broj Crnogoraca upućen je na Goli otok ili primoran na emigraciju. U tom, šestom periodu u crnogorskoj iseljeničkoj hronici, koji traje od 1941. do naših dana, bilo je masovnih iseljavanja. Naročito je pažnje vrijedno masovno iseljavanje – kolonizacija Crnogoraca u Vojvodinu[16] što zahtijeva posebnu naučnu obradu. Brojne su naseobine crnogorskih kolonista iz toga vremena. S druge strane, u tadašnjoj jedinstvenoj državi Crnogorci su se u potrazi za poslom i boljim uslovima života selili po cijeloj zemlji. Masovno školovanje crnogorske omladine po jugoslovenskim i evropskim centrima može se na neki način smatrati jednim od činilaca u istoriji iseljavanja iz Crne Gore, pogotovo zato što je veliki dio srednjoškolske i univerzitetske omladine ostajao da trajno živi u drugim sredinama.

Pečat sedmom periodu crnogorskog iseljeništva dali su raspad SFRJ, ratovi u okruženju i brojna populacija crnogorska koja je ostala u republikama koje su postale države. Osnovana su i udruženja Crnogoraca za očuvanje nacionalnog i kulturnog identiteta. Poseban slučaj predstavlja crnogorska dijaspora u Srbiji. Njen jedan dio je izgubio crnogorski nacionalni identitet, naročito stariji iseljenički slojevi, dok se drugi, mlađi, „zahvaljujući“ političkim prilikama i interesima, pocijepao u duhu 19. i početka 20. vijeka – na srpsko i crnogorski krilo. Crnogorska dijaspora u Srbiji, Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj, Makedoniji, Sloveniji i na Kosovu zaslužuje posebnu i cjelovitu interdisciplinarnu naučnu obradu.

Osmi period u istoriji crnogorskog iseljeništva počinje nakon sticanja crnogorske nezavisnosti na referendumu 21. maja 2006. godine i međunarodnog priznanja Crne Gore. Država Crna Gora opet postaje istinska matica za svoje iseljeništvo. Ali postaje i crnogorski akordi. Recimo nekim entitetima je Crna Gora domovina ali ne i matica.

Osim Crnogoraca u Peroju (u Hrvatskoj), rijetki su primjeri da su crnogorski iseljenici kao kolonija tako dugo sačuvali svoj nacionalni identitet i svijest o pripadnosti crnogorskom etničkom biću, da su sačuvali svoju kulturu, jezik, običaje i druga nacionalna obilježja. Najveći broj crnogorskih iseljenika zavisno od sredine u kojoj se nastanio, pojedinci, grupe ili veće kolonije, vremenom se pretopio u druge narode i izgubio svoje ranije nacionalne odlike. O nekima se zna samo iz istorijskih pomena, rijetkih naučnih radova ili predanja koje se sačuvalo u matici. U zavisnosti od etničkog okruženja, vjerskog konteksta, jezičke srodnosti, političko-ideološkog odnosa nove domovine prema djelovima crnogorske dijaspore na svojoj teritoriji, pravnog sistema i vjerske tolerancije, istorijskih zbivanja, unutrašnjih i spoljnopolitičkih faktora i drugih činilaca determinisani su i opstanak i sudbina crnogorskog iseljeništva kroz istoriju.

Ipak, nesporno je da i danas postoji dosta brojna crnogorska dijaspora, starije ili mlađe provenijencije, rasijana po daljem ili bližem okruženju, ili diljem svijeta.

U današnje vrijeme je vrlo jaka crnogorska dijaspora u Sjedinjenim Američkim Državama, Kanadi, u državama Južne Amerike, u Australiji, na Novom Zelandu itd. Ranije su tamo osnivane brojne iseljeničke organizacije, danas postoje iseljenička udruženja i klubovi.[17]

Druga polovina 20. vijeka stvarala je nove crnogorske pečalbare. Odlazeći na privremeni rad u inostranstvo, naročito u Njemačku, Francusku, Englesku, Dansku, Švedsku i druge evropske zemlje, Crnogorci su vodili i svoje porodice ili su ih tamo sticali. Dio njih se vremenom vratio, dok se veći dio i danas nalazi u tim zemljama. Neki su primili i državljanstvo zemlje u kojoj rade. Gastarbajterska populacija je uvećana izbjegličkom, ekonomskom i intelektualnom emigracijom u potonjih dvadeset godina. Raspad bivše Jugoslavije i dešavanja u trećoj pa i državnoj zajednici Srbija i Crna Gora – uveliko su se reflektovali i na crnogorsku dijasporu, na profil njenog identiteta – osjećanje nacionalne pripadnosti i strukturu svijesti, na odnos prema matičnoj državi Crnoj Gori.

Marijan Mašo Miljić